خوش اخلاقی و مزاح و شادی در اسلام

خوش اخلاقی و مزاح و شادی در اسلام

مزاح و شوخی که یکی از عوامل برجسته شادی است، اگر به سبکrlm;سری، بیrlm;شرمی و گستاخی بیامیزد، <<هزل>> نامیده میrlm;شود که در اسلام مطرود است و اگر به تحقیر و بدگویی و ناسزا آمیخته گردد، آن را <<هجو>> میrlm;خوانند و این نیز در اسلام نهی شده استrlm;یکی از صحابیان از رسول خدا پرسید: <<آیا اگر با دوستان خود شوخی کنیم و بخندیم، اشکالی دارد؟ حضرت فرمود: اگر سخن ناشایستی در میان نباشد، اشکالی ندارد (کافی، جrlm;۲، صrlm;۶۶۳ ن تحفrlm;العقول، صrlm;۳۲۳).
و اگر شوخی از حد خارج شود و به بیهودگی یا زیادهrlm;روی بینجامد، باز از نظر اسلام عملی ناپسند خواهد بود؛ همان طور که امیرمؤمنان علی(ع) میrlm;فرماید: <<هر کس بسیار شوخی کند، وقار و سنگینی او کم میrlm;شود>>. (غررالحکم، صrlm;۲۲۲).
امام صادق(ع) میrlm;فرماید: <<زیاد شوخی کردن، آبرو را میrlm;برد>>. (کافی، جrlm;۲، صrlm;۶۶۵).

یکی دیگر از موضوعات مرتبط با حسن خلق، بحث مزاح است. باید دانست که مزاح و شوخی در حدّی که موجب زدودن غم و اندوه و شاد کردن مؤمن باشد و به گناه و افراط و جسارت و سخنان زشت و دور از ادب کشیده نشود، عملی پسندیده است. آنچه در این باره از پیشوایان دین به ما رسیده، در همین محدوده است. پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: <<اِنّی لَاَمْزَحُ وَ لا اَقوُلُ اِلّا حَقّاً>>(مجموعة ورام(تنبیه الخواطر)، جrlm;۱، ص: ۱۱۱) من شوخی می کنم، ولی جز سخن حق نمی گویم.
شخصی به نام یونس شیبانی می گوید: حضرت صادق ـ علیه السلام ـ از من پرسید: مزاح شما با یکدیگر چگونه است؟ عرض کردم بسیار اندک! حضرت فرمود: <<این گونه نباشید، چراکه مزاح کردن از حسن خلق است و تو می توانی به وسیله آن برادر دینی ات را شادمان کنی. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ نیز با افراد شوخی می کرد و منظورش شادکردن آنان بود.>>
براساس هدف و فرجام زندگی، شادی و نشاط از دیدگاه اسلام دارای حد و مرز میrlm;باشد. محتوا و قالب شادی و نشاط و عوامل آن نباید با روح توحیدی و انسانی که دین اسلام مطرح کرده است، در تضاد و تنافی باشد؛ زیرا هر پدیدهrlm;ای که انسان را از آرمان و غایت اصلی خویش دور سازد، به هیچ وجه مقبول اسلام نخواهد بود.
بنابراین پدیده شادی و نشاط و عوامل آن به عنوان یک نیاز اساسی و ضروری تا حدی روا و مجاز میrlm;باشد که علاوه بر آن که مانع نیل انسان به هدف اصلیrlm;اش نگردد، بلکه در رسیدن به آن مددکار وی باشد؛ از این رو بسیاری از اندیشمندان مسلمان معتقدند: از آن جا که انسان در انجام هر رفتار ارادی، انگیزه و هدفی را پیrlm;میrlm;گیرد شادی و نشاط به عنوان یک رفتار، از این قاعده مستثنا نبوده، هدف و انگیزهrlm;ای در آن دنبال میrlm;شود. (اخلاق اسلامی، صrlm;۹۸-۹۹؛ اخلاق الهی، جrlm;۵، صrlm;۲۳۸)
در این پدیده، اگر انگیزه و هدف، حق و در راستای هدف اصلی زندگی آدمی باشد، این پدیده حق، مفید و سودمند خواهد بود و اگر انگیزه و هدف باطل در آن نهفته باشد و در برابر هدف اساسی زندگی انسان باشد، این پدیده، باطل و مضر خواهد بود؛ بنابراین میrlm;توان مرز شادی و نشاط را انگیزه و هدف آن دانست.
مزاح و شوخی که یکی از عوامل برجسته شادی است، اگر به سبکrlm;سری، بیrlm;شرمی و گستاخی بیامیزد، <<هزل>> نامیده میrlm;شود که در اسلام مطرود است و اگر به تحقیر و بدگویی و ناسزا آمیخته گردد، آن را <<هجو>> میrlm;خوانند و این نیز در اسلام نهی شده استrlm;یکی از صحابیان از رسول خدا پرسید: <<آیا اگر با دوستان خود شوخی کنیم و بخندیم، اشکالی دارد؟ حضرت فرمود: اگر سخن ناشایستی در میان نباشد، اشکالی ندارد (کافی، جrlm;۲، صrlm;۶۶۳ ن تحفrlm;العقول، صrlm;۳۲۳).
و اگر شوخی از حد خارج شود و به بیهودگی یا زیادهrlm;روی بینجامد، باز از نظر اسلام عملی ناپسند خواهد بود؛ همان طور که امیرمؤمنان علی(ع) میrlm;فرماید: <<هر کس بسیار شوخی کند، وقار و سنگینی او کم میrlm;شود>>. (غررالحکم، صrlm;۲۲۲).
امام صادق(ع) میrlm;فرماید: <<زیاد شوخی کردن، آبرو را میrlm;برد>>. (کافی، جrlm;۲، صrlm;۶۶۵).
● خوش خلقی و خنده
خنده و تبسم که از عوامل دیگر نشاط و شادی است، باید صادقانه بوده، شخصیت آدمی را لکهrlm;دار نسازد. خنده از نظر اسلام، آن گاه مؤثر و مفید ا ست که به شخصیت دیگران لطمه وارد نیاورد. خنده، با انگیزه آزردن، اهانت و تحقیر دیگری، حکم حرمت آزار شخص مؤمن را دارد و به شدت نکوهید شده و حرام است. وقتی برای مؤمن، احترامی برتر از کعبه را بر شمردهrlm;اند، به خوبی روشن میrlm;شود که اهانت و تحقیر او، چه اندازه نکوهیده است. (اخلاق الهی، جrlm;۵، صrlm;۲۵۶-۲۵۷).
قالبrlm;های نشاط و شادی و عوامل آن نیز باید در شأن مقام انسان و آرمانrlm;های والای او باشد؛ زیرا گاهی محتوایی مفید، در قالبی نامناسب نتیجه اثرگذاری را معکوس خواهد کرد و به همین دلیل در روایات، <<قهقهه>> از شیطان تلقی شده (rlm;کافی، جrlm;۲، صrlm;۶۶۴). و <<تبسم>> بهترین خنده دانسته شده است.(غررالحکم، صrlm;۲۲۲). زمان و مکان نشاط و شادی نیز باید با آن متناسب باشد؛ زیرا اگر این تناسب برقرار نباشد، بسیار ناپسند و زشت خواهد بود. مزاح و بذلهrlm;گویی در مراسم سوگواری و مکانrlm;های مقدس ناپسند است (rlm;اخلاق الهی، جrlm;۵، صrlm;۲۵۸-۲۵۹). و در خصوص مکان و زمان خنده از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است: <<کسی که بر جنازهrlm;ای بخندد، خداوند در روز قیامت پیش چشم همه، به او اهانت میrlm;کند و دعایش اجابت نمیrlm;شود و کسی که در گورستان بخندد، باز میrlm;گردد، در حالیکه سختی بزرگی همانند کوه اُحد، برای اوست>>.(همان).
از آن چه در این فراز گفته شد، مشخص میrlm;گردد که پارهrlm;ای از روایات که به صورت مطلق یا مقید، شادی و عوامل آن را نکوهش کردهrlm;اند، ناظر به شادی، نشاط و عواملی است که از مرز و حدود شادی خوشایند از دیدگاه اسلام پا فراتر نهادهrlm;اند به افراط و تفریط در غلتیدهrlm;اند. اسلام اصل شادی و عوامل آن را ناپسند نشمرده است، بلکه آن را تأیید و توصیه کرده است.