دعا در لغت به معنای صدا زدن و یاری طلبیدن و در اصطلاح شرع، به معنای گفتگو کردن با حق تعالی به نحو طلب حاجت و درخواست حل مشکلات از درگاه اوست.[۱]
کلمه دعا و مشتقاتش حدود دویست بار در قرآن بکار رفته است. قرآن کریم با تأکید فراوان و با بیانshy;های گوناگون مردم را بدان فرا میshy;خواند و نسبت به سستی در عدم بهره برداری از این کلید رحمت و سعادت هشدار میshy;دهد.
خداوند در قرآن گاه میshy;فرماید: <<و هنگامی که بندگان من از تو درباره من سوال میshy;کنند،( بگو) من نزدیکم، دعای هر دعا کنندهshy;ای را، به هنگامی که مرا بخواند پاسخ میshy;گویم. پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند (و به مقصد برسند.)>>[۲]
و گاه میshy;فرماید: <<پروردگار شما گفته است، مرا بخوانید تا(دعای) شما را بپدیرم>>.[۳]
و گاهی نمونهshy;ای از دعاهای مستجاب که برای بسیاری از مردم تجربه شده است را ارائه میshy;دهد، <<کسی که دعای مضطر را اجابت میshy;کند و گرفتاری را برطرف میshy;سازد و شما را خلفای زمین قرار میshy;دهد، آیا معبودی با خداست؟>>[۴]
و در برخی موارد تأکید میshy;فرماید که دعا میزان وزن و اعتبار و ارزش انسان نزد خداوند متعال است: <<پروردگارم برای شما ارجی قائل نیست اگر دعای شما نباشد. شما(آیات خدا و پیامبران را) تکذیب کردید و (این عمل) دامان شما را خواهد گرفت و از شما جدا نخواهد شد.>>[۵]
و در نقطه مقابل، کسانی که تنها هنگام گرفتاری و بلا خدا را میshy;خوانند، نکوهش میshy;کند و کسانیshy; که از دعا دوری میshy;کنند به جهنم تهدید میshy;نماید: <<کسانی که از عبادت من تکبر ورزند بزودی با ذلت وارد دوزخ میshy;شوند>>.[۶]
روایات بیshy;شماری در باب دعا وجود دارد که بر اهمیت و محبوبیت آن دلالت میshy;کند. در اینجا به تعدادی از آنها اشاره میshy;کنیم.
هر دعایی برای به اجابت رسیدن به مقدماتی نیاز دارد که در اینجا به چند مورد اشاره میshy;شود:
الف: شرایط پیش از دعا
1.واقعا خواستن و طلب در وجود انسان پیدا شود
تمام ذرات وجود انسان مظهر خواستن گردد،واقعا آنچه می خواهد به صورت یک احتیاج و استدعا و حاجت در آید.[۹]فرق است بین خواندن دعا و دعای واقعی .تا دل انسان با زبان هماهنگی نداشته باشد دعای واقعی نیست.باید در دل انسان جدا و واقعا خواست و طلب پیدا شود.[۱۰]
2. شناخت و معرفت نسبت به خدا:
شناخت خداوند متعال، یکی از مهمshy;ترین شرایط استجابت دعاست. با توجه به روایاتی که در این زمینه آمده است، درمیshy;یابیم که بدون تحصیل این شناخت، دعای فرد مستجاب نخواهد شد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خداوند عزوجل فرمود: هر که از من درخواست کند، در حالی که بداند من سود و زیان میshy;رسانم، درخواست او را میshy;پذیرم.[۱۱] در روایتی دیگر از امام کاظم علیه السلام نقل شده است که عدهshy;ای به امام صادق علیه السلام گفتند: دعا میshy;کنیم، اما دعایمان مستجاب نمیshy;شود! حضرت فرمود: چون شما کسی را میshy;خوانید که نمیshy;شناسیدش.[۱۲]
3. اخلاص:
اخلاص به معنای پاك و خالص ساختن قصد و نيت از غير خداست و به عبارت ديگر <<حقيقت اخلاص آن است كه نيت انسان از هر گونه شرك خفى و جلى پاك باشد.>>[۱۳] حضرت علی علیه السلام در این باره میshy;فرماید: کسی که از سر اخلاص دعا کند، به یکی از این سه چیز دست میshy;یابد: گناهی آمرزیده یا خیری زودهنگام یا به تأخیر افتادن شر و گزند.[۱۴]
4. هماهنگی سایر شئون دعا کننده.
یعنی آنها با هدف تکوین و تشریع هماهنگی داشته باشند.دل پاک و صاف باشد.کسب و روزی حلال باشد.مظالم مردم برگردن نداشته باشد.امام صادق می فرمایند:هرگاه یکی از شما بخواهد دعایش مستجاب شود،کار وکسب و راه درآمد و روری خود را پاکیزه کند و خود را از زیر بار مظلمه هایی که از مردم بر عهده دارد خلاص کند،زیرا دعای بنده ای که در شکمش مال حرام باشد به سوی خدا بالا برده نمی شود [۱۵](بحارالنوار ج 93 ص 321) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جواب به کسی که به ایشان گفت: دوست دارم دعایم مستجاب شود فرمود: خوراکت را پاک گردان و حرام را وارد شکمت مکن.[۱۶] طبق روایاتی که بیان شد این چنین برداشت میshy;شود که عمل صالح و لقمه حلال در استجابت دعا به درگاه الهی مؤثر است و کسی که از حرام گوشتی به بدنش برویاند و یا حق کسی بر گردنش باشد و از خدای متعال در خواستی نماید، جوابی نخواهد شنید.
5. یقین به اجابت:
ایمان به رحمت بی منتهای ذات احدیت،ایمان به اینکه از ناحیه او هیچ منعی از فیض نیست.ایمان داشته باشد که در رحمت الهی هیچ گاه به روی بنده بسته نمی شود ،نقص و قصور همه از ناحیه بنده است.[۱۷] امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: چون دعا کنی باید چنان گمان کنی که حاجت تو بر در ایستاده است و داخل میshy;شود.[۱۸] دلیل این شرط این است که اجابت دارای مراتبی است و ما به تمام مصالح و مفاسد آن آشنایی نداریم و نفس خواستن از خداوند نوعی عبادت و اظهار خضوع در مقابل خداوند است که خداوند این حالت تواضع و اظهار نیاز را بر طبق رحمت واسعه اش بدون پاداش نمیshy;گذارد.
6. حضور قلب:
حضور قلب در دعا به معنای توجه کامل به خدای متعال و احساس نیاز به او و خواستن از دل میshy;باشد. در روایتی امام صادق علیه السلام میshy;فرمایند: خدای متعال دعایی را که از دل غافل بیرون آید نمیshy;پذیرد. پس هر گاه دعا کردی، به دلت رو کن، آن گاه به اجابت یقین داشته باش.[۱۹]
7. بریدن از غیر خدا:
یکی از اصلیshy;ترین مقدمات اجابت دعا و شاید از مهمshy;ترین مقدمات اجابت دعا، انقطاع از غیر خداست. در دعاهایی که از ائمه علیه السلام به ما رسیده، آن بزرگواران تأکید بسیاری بر امید بستن به خدای متعال و نهی از امید بستن به غیر خدا شده است. چرا که اگر کسی واقعاً به این درجه برسد که هیچ کس به غیر از خدا نمیshy;تواند حاجت او را برآورده سازد و همه چیز به دست اوست و یقین به این عقیده داشته باشد، هیچ گاه به در خانه کسی به غیر از خدا رجوع نمیshy;کند؛ چرا که همه محتاج لطف و عنایات او هستند. بنابراین باید وقت دعا توجه به این نکته داشته باشیم که کسی به غیر خدای متعال نمیshy;تواند حوائج و مشکلات ما را مرتفع سازد مگر به اذن خدا و با عنایت و لطف او.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میshy;فرماید: خداوند فرموده است: بیshy;گمان امید هر مؤمنی را که به غیر من امید بندد، قطع میshy;کنم.[۲۰]
8.مخالف نبودن با سنن تکوین و تشریع.
دعا استمداد و استعانت است برای اینکه انسان به هدفهایی که خلقت و آفرینش و تکوین برای او قرار داده و یا تشریع و قانون آسمانی الهی -که بدرقه تکوین است- معین کرده،برسد.دعا اگر به این صورت باشد شکل یک حاجت طبیعی به خود می گیرد و دستگاه خلقت به حکم تعادل و توازنی که دارد و هرجا احتیاجی هست فیض و مدد می رسد،او را یاری و کمک می کند.و اما خواستن و طلب چیزی که برخلاف هدف تکوین یا تشریع است،قابل اجابت نیست.[۲۱]
9.مورد دعا نتیجه گناه نباشد.
اینکه حالتی که بالفعل دارد و آرزو داردآن حالت تغییر و حالت بهتری پیدا کند،نتیجه کوتاهی و تقصیر در وظایف نباشد و به عبارتی دیگر حالتی که دارد و دعا می کند آن حالت عوض شود،عقوبت و نتیجه منطقی تقصیرات و گناهان او نباشدکه در این صورت تا توبه نکند و علل و موجبات این حالت رااز بین نبرد آن حالت عوض نخواهد شد.[۲۲]
10.دعانباید جانشین فعالیت قرار گیرد.
یعنی واقعا مظهر حاجت باشد ؛در مورد باشد که انسان دسترسی به مطلوب ندارد ،عاجز است ،ناتوان است.اما خداوند کلید حاجتی را به دست خود انسان داده و او کفران نعمت می کند و از به کار بردن آن کلید مضایقه دارد و از خدا می خواهد آن دری را که کلیدش در دست دعا کننده است به رویس او باز کند و زحمت به کار بردن کلید را از دوش او بردارد،البته چنین دعایی قابل استجابت نیست.این گونه دعاها رانیز باید از نوع دعاهای مخالف سنن تکوین قرار داد.دعا برای تحصیل توانایی است.دعا در صورتی که خداوند توانایی دست یافتن به مطلوب را به انسان داده است از قبیل طلب تحصیل حاصل است.لذا پیشوایان دین فرموده اند:خَمسَه لایُستجاب لَهُم.یعنی پنج دسته اند که دعای آنها مستجاب نمی شود؛یکی دعای آن کس که زنی دارد که اورا اذیت می کند و از دست او به تنگ آمده و تمکن دارد که مهر اورا بپردازد و اورا طلاق بدهد،اما طلاق نمی دهد و پیوسته می گوید:خدایا مرا از شر این زن راحت کن.دیگر کسی که برده ای دارد که مکرر فرار کرده و باز هم اورا نگه داشته و می گوید:خدایا مرااز شر اوراحت کن.در صورتی که می تواند اورا بفروشد.سوم کسی که از کنار دیوار کج مشرف به سقوط عبور می کند و می بیند عن قریت سقوط می کند،اما او دور نمی شود و پیوسته دعا می کند که خدا جان او را حفظ کند.چهارم کسی که مالش را به دیگری قرض داده اما کوتاهی کرده و شاهد نگرفته و پولش بدون سند پیش طرف مانده و او نمی دهد و این پیوسته دعا می کند و از خدا می خواهد که پولش را به او برگرداند ،در صورتی که از اول اختیار خود او بود که تاسند و شاهد نگیرد آن پول را به قرض ندهد.پنجم کسی که در خانه اش نشسته و کار وکسب را رها کرده و پیوسته می گوید:اللهم ارزقنی خدایا به من روزی برسان[۲۳](بحارالانوار ج 93 ص356)
ب: شرایط حین دعا
1. شروع با بسم الله: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میshy;فرماید: دعایی که اولش بسم الله الرحمن الرحیم گفته شود، رد نمیshy;شود.[۲۴]
2. حمد و ثنای خداوند و صلوات بر پیامبر و خاندانش: امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: بپرهیزید از این که یکی از شما بدون مدح و ثنای پروردگارش از او چیزی از حاجت های دنیا و آخرت بخواهد، مگر اینکه با ستایش خداوند شروع کند.[۲۵]
بعد از حمد ثنای خداوند وارد شده است که بر پیامبر و خاندانش صلوات فرستاده شود چرا که در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: هر كس حاجتی به درگاه خداوند دارد اول با صلوات بر پیامبر و خاندانش شروع كند سپس حاجت بخواهد و در پایان دعا را با صلوات ختم كند؛ چرا كه خداوند متعال كریم تر از آن است كه دو طرف دعا را قبول كند و وسط را نپذیرد.[۲۶]
3. اقرار به گناهکاری خود: اقرار به بدیها و گناهان روح انسان را برای اتصال به فضل و رحمت الهی آماده میshy;سازد و موجب چشیدن روحانیت و معنویت دعا میshy;شود و زمینه و توفیق توبه را فراهم میshy;کند. چنانچه در قرآن آمده است که حضرت موسی علیه السلام رو به پروردگار چنین گفت: <<پروردگارا من به خویش ستم کردم، مرا ببخش>>.[۲۷]
4. رقت قلب و گریه: امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: هر گاه رقت قلب پیدا کردید، دعا کنید.[۲۸] رقت قلب، اغلب موجب میshy;شود که اولا غیر خدا از دل محو شود و ثانیا قلب به کلی متوجه خداوند گردد.
دل آدمی تا نشکند و کاملا متوجه خدا نشود مانند ظرفی است که پشتش به طرف آسمان است و هر چه باران رحمت الهی ببارد قطرهshy;ای به داخل این ظرف نفوذ نخواهد کرد. لذا قلب غیر رقیق هیچ بهرهshy;ای از رحمت خداوند نخواهد داشت.
5. دعا برای دیگران: امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: سریعترین دعا برای اجابت، دعا برای برادر دینی است كه هم دعا پشت سر او باشد و هم اول برای او دعا كند. در این صورت ملك موكل به این دعا آمین گوید و به دعا كننده گوید برای تو دو برابرش باد.[۲۹] لذا هر دعایی که برای برادر مومنش بکند، برای خودش هم اجابت میshy;شود.
6. ختم دعا با جمله <<ماشاءالله لا قوه الا بالله>>: امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: هیچshy;کس دعایش را به قول <<ماشاءالله لا قوه الا بالله>> ختم نمیshy;کند، مگر این که حاجتش برآورده شود.[۳۰]
1. دفع بلای حتمی: یکی از فوائد دعا، دفع بلای حتمی است. امام کاظم علیه السلام فرمود: دعا کنید چرا که دعا و در خواست از خداوند بلا را دفع میshy;کند، در حالیshy;که بلا مقدر و حتمی شده است.[۳۱]
2. آرامش روانی: گاهي انسان در زندگي روزمره خود گرفتار مشكلاتی می شود كه بر طرف كردن آن از توانش خارج است، و باعث ایجاد نگرانی و اضطراب میshy;شود. بهترين راه برای از بين بردن اضطراب و بدست آوردن آرامش، دعا و راز و نياز با خداست چرا كه دعا برقراری ارتباط بنده با خداست. خدايي كه بر هر كاری تواناست.
اين ارتباط انسان را اميدوار و دلگرم به قدرتی برتر میshy;كند كه اگر صلاح بداند به راحتی آن فشارها و سختی ها را برطرف می كند.
3. رسیدن به مقام و منزلت در پیشگاه خداوند: امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: نزد خداوند مقام و منزلتی است که فقط با دعا میshy;توان به آن رسید.[۳۲]
4. خودسازی: برقراري ارتباط با خداوند و با او به راز و نياز پرداختن در صورتي امكان پذير است كه اعمال او خلاف خواست پروردگار نباشد. خداوند در قرآن كريم مي فرمايد: <<در خواست کسانی را که ایمان آوردهshy; و کارهای نیک انجام دادهshy;اند میshy;پذیرد و از فضل خود بر آنها میshy;افزاید، اما برای کافران عذاب شدیدی است.>>[۳۳]
بنابراین چون شرط به اجابت رسيدن دعا، ترك گناه است، كسي كه حقيقتا درخواستی از خدا دارد، مراقب اعمال و رفتار خود خواهد بود.
1. دعای مأثور: مأثور به معنی سخن نقل شده و روایت شده و دعای مأثور به معنای دعایی است که از زمانshy;های دیرین از شخصی به شخص دیگر رسیده باشد[۳۴]و در مجموع به دعاهایی گفته میshy;شوند که از معصومین علیه السلام نقل شدهshy;اند. مانند دعای کمیل، که از حضرت خضر علیه السلام نقل شده است و خواندن آن در بسیاری شبshy;ها از جمله شب جمعه و شب نیمه شعبان بسیار سفارش شده است و دعاهای دیگری نظیر، مناجات شعبانیه، دعاهای امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه، دعای توسل، دعای عرفه و...
2. دعای غیر مأثور: دعای غیر مأثور دعاهایی است که خودمان میshy;خوانیم و مضامین آن ربطی به دعاهای مأثور و روایات معصومین علیه السلام ندارند.
1. ارتکاب گناه: گناه انسان را از اوج اعتلای انسان پایین میshy;کشد و آن جنبه معنوی را -که مایه تمایز انسان از دیگر موجودات- است از بین میshy;برد و مانع استجابت دعا میshy;شود.
امام باقر علیه السلام میshy;فرماید: گاهی بنده از خداوند حاجتی را درخواست میshy;کند که شایسته اجابت است، حال به زودی یا در مدت طولانی. سپس این بنده گناهی را مرتکب میshy;شود، که خداوند به ملائکه میshy;فرماید: حاجتش را برآورده نکنید و او را محروم سازید؛ چرا که باعث خشم من و محرومیت از فضل من شده است.[۳۵]
2. ستم کردن: یکی دیگر از موانع اجابت دعا ظلم و ستم کردن به غیر است، در این صورت خدای متعال، یاور مظلومان است و جزای شخص ظالم و ستمکار را خواهد داد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میshy;فرماید: ستم نکنید که در این صورت، دعا میshy;کنید و دعایتان مستجاب نمیshy;شود، و باران میshy;طلبید و باران نمیshy;آید، و از خدا یاری میshy;جویید و یاری نمیshy;شوید.[۳۶]
3. عقوق والدین: یکی دیگر از موانع اجابت دعا، نافرمانی از پدر و مادر است. امام صادق علیه السلام میshy;فرماید: گناهانی که نعمت ها را زوال میshy;آورند ستم کردن و... است و آن گناهانی که دعا را رد میshy;کنند و فضا را تاریک میshy;گردانند، نافرمانی از پدر و مادر و آزردن آن هاست.[۳۷]
4. حکمت خدا: بسیاری از دعاهای انسان حتی با رعایت آداب و شرایط خاص دعا، باز هم به مرحله اجابت نمیshy;رسد. اینshy;ها همانshy;هایی است که حکمت خداوند برآورده شدنش را جایز نمیshy;داند. زیرا برآورده شدن این دعاها جز شر و نزدیکی انسان به آتش دوزخ هیچ ثمره ای نخواهد داشت.
چنانچه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میshy;فرماید: همانا بنده در آستانه رسیدن به حاجتی از حاجتshy;های دنیا قرار میshy;گیرد، امّا خداوند از فراز هفت آسمان، یاد او میshy;کند و میshy;فرماید: فرشتگان من، این بندهshy;ام به حاجتی از حاجتshy;های دنیا نزدیک شده است. اگر آن را برایش بگشایم، دری به سوی آتش گشودهshy;ام. پس آن را از او دور کنید.[۳۸]
اللیثی الواسطی، علی بن محمد؛ عیون الحکم والمواعظ، تحقیق، حسنی بیرجندی، حسین؛ قم، دارالحدیث، 1376 ش، چاپ اول، ص151، ح3311.
برچسب:
نویسنده: دانلودی