راز نماز

در راه قیام ، رکوع ،سجود و .......

همان گونه که نماز دارای ذکر و قول است ، دارای حال و فعل نیز هست ،و هر یک از اینها سر و نهانی دارد ، زیرا جای خالی نماز رازمند است . قبلا گذشت که تنها راه بیان راز نماز کشف و شهود صحیح یا نقل معتبر است ؛ زیرا اولا برای عقل که گرد کعبه کلیات میگردد ، راهی جهت سیع بین مصادیق جزئی وجود ندارد .

ثانیا لازم است هر مصداق جزئی که از طریق کشف و شهود و یا ازراه نقل معتبر به دست آمده ،ناقص و شکننده حکم کلی معقول و برهانی نباشد .

توجیهاتی که برای حال نمازگزارا بیان میشود مانند قیام و......اختصاصی به نماز ندارد ، چون این افعال در سایرعبادات نیز وجود دارد،مانند وقوف در عرفات و مشعرالحرام ، و نیز طواف و سعی ؛ زیرا برخی چیزها که به وسیله آنها ،افعال و احوا ل نماز توجیه میگردد ، درمناسک حج و عمره ومانند آن نیز جاری است .

مهم نصی است که در بیان اسرار نماز در شب معراج وارد شده که در این نوشته برخی از آن را می آوریم ،سپس به آنچه امکان توجیه دارد ، اشاره خواهیم کرد.

در کتاب غلل الشرایع از حضرت ابی الحسن موسوی بن جعفر (ع) روایت شده که از حضرت پرسیدند : چگونه نماز ، یک رکعت و دو سجده است ؟ (یعنی چگونه در هر رکعت نماز ، یک رکوع و دو سجده است ؟)و چرا وقتی دو سجده به پایان رسد دو رکعت تمام نشده است ؟ فرمود : وقتی از چیزی پرسیدی قلبت رااز هر چیزی تهی کن تا پاسخ آن را بفهمی . در حقیقت نخستین نمازی که رسول خدا (ص) آن را بجا آورد در آسمان و در برابر خداوند متعال ، جلوی عرش او برگزار شد ؛ ((فقال اول صلاه صلاها رسول الله (ص)انما صلاها فی السماء بین یدی الله تعالی قدام عرش ه جل جلاله ....)).[1]

از این حدیث استفاده میشود ، اصلاح ((صاد )) در روایت که پیامبر (ص) مامور شد از آن وضو بگیرد و غسل کند ، همان چشمه ای است که از رکن عرش سر چشمه میگیرد و به آن ((آب حیات)) میگویند .((صاد)) همان چیزی است که خداوند با اشاره به آن فرمود : {ص و القران ذی الذکر }[2] و نیز استفاده میشود که همه حالات رسول خدا (ص) از قیام ،رکوع ،سجود ،نشستن و ایستادن ، به وحی الهــی صورت گرفته ، و هر حالتی دارای ذکر و قول است ؛ چنان که از کتاب دعوات قطب راوندی از پیامبر (ص) رسده است که فرمود : جبرئیل از من خواست تا قرآن را [کنایه از قرائت حمد وسوره ] ایستاده بخوانم و حمد خدا را در حال رکوع بیان کنم وتسبیح اوورا در حا ل سجده انجام دهم ،و در حال نشسته دعا بخوانم ؛((امرنی جبرئیل ان اقرء القرآن قانما ،و ان احمد راکعا ،ان اسبحه ساجدا ،وان ادعواجالسا)).[3]

نیز روایت دیگری وارد شده که ازآن هم استفاده میشود کهبرای ایستادن در نماز ذکر ویژه ای است .

انسان چون خود وجود جامعی است که همه حضرات خمس [4]را گردآورده است درای همه حالاتی است که فرشتگان دارند ولی فرشتگان دارای این مقام جمعی نیستند زیرا امیر بیان در حق فرشتگان میفرماید : ((ان منهم سجود لا یرکعون و رکوع لا ینصبون وصافون لا یتزایلون .... . ))[5] برخی از فرشتگان در حالسجوند رکوع نمیکنند ; برخی در حال رکوعند بر پا نمیایستند ; و گروهی در صف ایستاده اند از جای خود بیرون نمی روند ... . ولی انسان گاهی بر پا میایستد گاهی رکوع میکند و زمانی به سجده میرود درحالی مینشیند و گاه از حالت نشسته به قیام بر میگردد , همان طور که رسول خدا (ص) در معراج انجام داد . چون روایتی درباره سر رکوع آمده که تاویلش این است : خدایا به یکتایی تو ایمان دارم , گر چه گردنم را بزنی ; (( آمنت بوحدانیک ولوضربت عنفی ))[6] . این خود نموداری است از سایر احوال و اجزای نماز چون قیام ,قعود و ...... .

راز قیام

بر این پایه , ممکن است گفته شود راز تاویل قیام عبارت است از اعلام امادگی پیکار با دشمن با نیرویی که او را بترساند , و ایستادگی در برابر هربلای آشکار . زیرا نماز از چیزهایی است که میتوان از آن در پدیده های سخت وناراحتی های غمبار,کمک گرفت چنان که فرمود : { واستیعنوا بالصبر والصوه و انما لکبیر الا علی الخاشعین } [7] همچنین اعلام فرمود : { قومو الله قانتین } .[8]نیز درباره اعلام به بندگی و اطاعت فرمود : { ایا ایها الذین امنوا کونوا قوانین بالقسط شهدا ء لله } [9] و فرمود : { .. کونوا قوانین لله شهدا ء بالقسط } .[10]

ایستد چیزی او را ناتوان نسازد و هیچ امری از امور را بر زمین ننشاند , از این رو درباره قیام در حال نماز وارد شده است : (( من لم یقم صلبه فلا صلاله )) [11] ; ظاهر این حدیث گر چه بیان حکمی فقهی است که لازم است انسان در حال تکبیره الاحرام , قرائت و قبل از رکوع و مانند آن از مواردی که قیام رکن یا جزء است , ایستاده باشد , ولیکن تاویل حدیث این است که انسان هنگام مناجات با خداوند باید در برابر همه خاطر ه ها و دل مشغولی های نفسانی ایساتدگی کند , چه رسد به مصیبتهای بزرگ غمبار و رخدادهای ناگوار .